હરિયાણામાં કપાસની ખેતીમાં હાલમાં “ગુલાબી સંકટ” વધુ ઘેરી બની રહ્યું છે. ઊંચા બજાર ભાવો છતાં ખેડૂતો કપાસની વાવણીથી દૂર રહીને વૈકલ્પિક પાક તરફ વળ્યા છે.
ધીગાવા મંડીમાંથી પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, નર્મદા કપાસનો ભાવ હાલમાં પ્રતિ ક્વિન્ટલ રૂ.8 થી 10 હજારની વચ્ચે છે, પરંતુ તેમ છતાં ખેડૂતોનો આ પાક પરથી વિશ્વાસ ઉઠી રહ્યો હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. ગત વર્ષની સરખામણીએ આ વર્ષે કપાસના વાવેતરમાં 60 થી 65 ટકાનો ઘટાડો થવાનો અંદાજ છે.
ખેડૂતોના મોહભંગનું સૌથી મોટું કારણ “પિંક બોલવોર્મ”નો પ્રકોપ છે. ગત વર્ષે આ જીવાતે કપાસના પાકને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું, જેના કારણે ખેડૂતોએ સમય પહેલા પાક કાપવો પડ્યો હતો. આ અનુભવને કારણે આ વખતે ખેડૂતો જોખમ લેવાના મૂડમાં નથી.
પરિસ્થિતિને જોતા કૃષિ વિભાગે અગાઉથી જ સાવધાનીથી અનેક પગલાં લીધાં હતાં. અધિકારીઓએ કપાસ મિલોનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું અને કપાસના બિયારણને ઢાંકીને રાખવા સૂચના આપી હતી, જેથી ગુલાબી બોલવોર્મનો ફેલાવો અટકાવી શકાય. ખેડૂતોને ખેતરોમાં બચેલા કપાસના અવશેષોને દૂર કરવા અથવા નાશ કરવાની પણ સલાહ આપવામાં આવી હતી, જેથી જીવાતનું જીવન ચક્ર તૂટી શકે.
આ હોવા છતાં, અસર મર્યાદિત રહી અને ખેડૂતો હવે બાજરી, ગુવાર અને મગ જેવા પાકો તરફ ઝડપથી વળ્યા છે. ભિવાની જિલ્લાના લોહારુ અને બહલ વિસ્તારો, જે એક સમયે કપાસના ઉત્પાદન માટે જાણીતા હતા, ત્યાં પણ પાકની પેટર્ન બદલાતી જોવા મળી રહી છે.
ખેડૂતોના મતે, ભૂગર્ભજળના સ્તરમાં ઘટાડો, લઘુત્તમ ટેકાના ભાવની અનિશ્ચિતતા અને ગુલાબી બોલવોર્મ અને વ્હાઇટફ્લાય જેવા જીવાતોનો વધતો ખતરો તેમના કપાસથી દૂર રહેવાના મુખ્ય કારણો છે.
ગયા વર્ષે ભિવાની જિલ્લામાં લગભગ 1.52 લાખ એકરમાં કપાસનું વાવેતર થયું હતું, પરંતુ આ વખતે અત્યાર સુધીમાં ખૂબ ઓછા વિસ્તારમાં વાવણી થઈ છે. આગામી દિવસોમાં 8 થી 10 હજાર વધુ એકરમાં વાવેતર થઈ શકે તેમ નિષ્ણાતો માની રહ્યા છે.
કૃષિ વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, તાજેતરના વરસાદ બાદ તાપમાનમાં ઘટાડો થયો હોવાથી આગામી કેટલાક દિવસો સુધી હવામાન કપાસની વાવણી માટે અનુકૂળ રહેવાની શક્યતા છે. જોકે, ખેડૂતોના વલણને જોતા આ વર્ષે કપાસના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો નિશ્ચિત માનવામાં આવે છે.
