ઉત્તર ભારતમાં કપાસનો વાવેતર વિસ્તાર ઘટ્યો; ખેડૂતો ડાંગર તરફ વળ્યા
ચાલુ ખરીફ સિઝન દરમિયાન ઉત્તર ભારતમાં કપાસના વાવેતર વિસ્તારમાં આશરે 22 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. નિષ્ણાતો આ ફેરફારને ખેડૂતો દ્વારા ડાંગરની ખેતી માટે વધતી પસંદગીને આભારી છે, જે સરકારી ખરીદીની ખાતરી અને વધુ સારા વળતરની સંભાવનાને કારણે છે.
કૃષિ મંત્રાલયના આંકડા અનુસાર, પંજાબ, હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં આ વર્ષે કપાસનું વાવેતર આશરે 9 લાખ હેક્ટરમાં થયું છે, જે ગયા વર્ષે 11.56 લાખ હેક્ટર હતું. 12 જૂન સુધીમાં, દેશભરમાં કપાસનો કુલ વાવેતર વિસ્તાર 9.53 લાખ હેક્ટર રહ્યો, જે એક વર્ષ અગાઉ 13.19 લાખ હેક્ટર હતો; જોકે, ગુજરાત, કર્ણાટક અને રાજસ્થાનના કેટલાક ભાગોમાં વાવણી કામગીરી હજુ પણ ચાલુ છે.
રાજ્યવાર વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે પંજાબમાં કપાસનો વાવેતર વિસ્તાર 1.19 લાખ હેક્ટરથી ઘટીને 0.80 લાખ હેક્ટર થયો છે. હરિયાણામાં, તે ૩.૯૪ લાખ હેક્ટરથી ઘટીને ૨.૯૨ લાખ હેક્ટર થયું, અને રાજસ્થાનમાં, તે ૬.૪૩ લાખ હેક્ટરથી ઘટીને ૫.૨૮ લાખ હેક્ટર થયું. તેમ છતાં, કોટન એસોસિએશન ઓફ ઈન્ડિયા (CAI) ખાતે પાક સમિતિના અધ્યક્ષ અતુલ ગણાત્રા માને છે કે રાજસ્થાનના અમુક ભાગોમાં અનુકૂળ વરસાદ કપાસના વાવેતરને સ્થિર કરી શકે છે અથવા તો ૩-૪ ટકાનો વધારો પણ કરી શકે છે.
નિષ્ણાતોનું અવલોકન છે કે કપાસની ખેતી ખેડૂતો માટે વધુને વધુ જોખમી બની રહી છે. દક્ષિણ એશિયા બાયોટેકનોલોજી સેન્ટરના સ્થાપક-નિર્દેશક ભગીરથ ચૌધરી નોંધે છે કે ગુલાબી બોલવોર્મનો વધતો ભય, હવામાનની અનિશ્ચિતતા અને બજાર ભાવ સતત લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) થી નીચે રહેવાથી ખેડૂતોનો વિશ્વાસ ડગમગી રહ્યો છે. તેનાથી વિપરીત, ડાંગરની ખેતી સાથે સંકળાયેલી ખાતરીપૂર્વકની ખરીદી અને વધુ નફાની સંભાવના ખેડૂતોને આકર્ષી રહી છે.
સેન્ટ્રલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર કોટન રિસર્ચના ભૂતપૂર્વ વડા દિલીપ મોંગાના જણાવ્યા અનુસાર, ઉત્તર ભારતમાં કપાસનો વાવેતર વિસ્તાર ઘણા વર્ષોથી સતત ઘટી રહ્યો છે. પ્રતિકૂળ હવામાન પરિસ્થિતિઓ, જીવાતોનું દબાણ અને અન્ય પાકો દ્વારા આપવામાં આવતા શ્રેષ્ઠ આર્થિક વળતર ખેડૂતોને કપાસની ખેતીથી દૂર લઈ જઈ રહ્યા છે. આ જ કારણ છે કે આ સિઝનમાં પણ ડાંગર કપાસ કરતાં આગળ રહ્યો છે.
