"કપાસ ક્રાંતિ: ભારતના કાપડને તોડવું"
પરિવર્તનના દોર: ભારતના કપાસ ક્ષેત્રના કાપડને ફરીથી ગૂંથવુંગ્લોબલ વોર્મિંગ-પ્રેરિત આબોહવા પરિવર્તન ભારતના કપાસના સંકટને વધુ તીવ્ર બનાવી રહ્યું છે, જીવાતોના હુમલા અને રોગોનો ફેલાવો વધી રહ્યો છે, જેના કારણે ઉપજ અને ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. 2024-25 માર્કેટિંગ વર્ષ માટે ભારતનું કપાસનું ઉત્પાદન દોઢ દાયકાથી વધુ સમયગાળામાં 29.4 મિલિયન ગાંસડીના સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચવાનો અંદાજ છે. આ 2013-14 માં પ્રાપ્ત 39.8 મિલિયન ગાંસડીના શિખરથી ઉત્પાદનમાં દાયકા લાંબી ઘટાડો ચાલુ રાખે છે.હવામાન પરિવર્તને હવામાન પેટર્નને વિક્ષેપિત કરી છે અને તાપમાનમાં ફેરફાર કર્યો છે. બદલાતા હવામાન અને વધતા તાપમાને એવી પરિસ્થિતિઓ બનાવી છે જ્યાં જીવાતો, ખાસ કરીને કપાસના જૂના દુશ્મન, ગુલાબી બોલવોર્મ, ખીલી શકે છે. આનાથી પાકની આવા હુમલાઓનો પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા પણ નબળી પડી છે.આ પરિબળો કપાસની ખેતીનો ખર્ચ વધારી રહ્યા છે અને ઉપજ ઘટાડી રહ્યા છે, એક તોફાન બનાવી રહ્યા છે જે કપાસના ઉત્પાદકોના નફાને ઘટાડી રહ્યા છે. આ પરિબળો ખેડૂતોને વધુ નફાકારક વિકલ્પો તરફ ધકેલી રહ્યા છે, જેના કારણે ગુજરાત જેવા ટોચના કપાસ ઉત્પાદક રાજ્યોમાં પણ કપાસના વાવેતર વિસ્તારમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે, અને બદલામાં, કપાસના ઉત્પાદનમાં ઘટાડાને વધુ વેગ આપી રહ્યા છે.લગભગ 60 મિલિયન લોકો આવકના સ્ત્રોત તરીકે કપાસ ઉદ્યોગ પર આધાર રાખે છે, તેથી આ ક્ષેત્ર પર ધ્યાન આપવાની સખત જરૂર છે. પાક સંરક્ષણ માટે એક સર્વાંગી અભિગમ જે અસરકારક સાબિત થાય છે, ટેકનોલોજીનો સમાવેશ કરે છે, પાકના નુકસાનને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે અને આખરે ખેડૂતોને કપાસની ખેતી તરફ પાછા લાવે છે તે કપાસ ક્ષેત્રને ફેરવવાની ચાવી હોઈ શકે છે.સંકલિત જંતુ વ્યવસ્થાપન આવા અભિગમનું નેતૃત્વ કરી શકે છે. સંકલિત જંતુ વ્યવસ્થાપન (IPM) કપાસના ઉત્પાદનનો સામનો કરી રહેલા જંતુ-સંબંધિત પડકારોનો સામનો કરવા માટે વ્યવહારુ, ભવિષ્ય માટે તૈયાર અને ટકાઉ ઉકેલ પ્રદાન કરે છે. આ અભિગમ જૈવિક, સાંસ્કૃતિક, યાંત્રિક અને રાસાયણિક પદ્ધતિઓ જેવી બહુવિધ જંતુ-વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓને જોડે છે, જેથી પર્યાવરણીય રીતે સંતુલિત અને આર્થિક રીતે સધ્ધર રીતે જીવાતોનું સંચાલન કરી શકાય.રાસાયણિક જંતુનાશકો પર ભારે આધાર રાખતી પરંપરાગત પદ્ધતિઓથી વિપરીત, IPM વધુ સંતુલિત અભિગમ અપનાવે છે, પાક પરિભ્રમણ અને કુદરતી શિકારીઓના ઉપયોગ જેવી ટકાઉ તકનીકોને પ્રાથમિકતા આપે છે, અને જ્યારે ખૂબ જરૂરી હોય ત્યારે જ રસાયણોનો ઉપયોગ કરે છે.IPM ના ફાયદા સાબિત થયા છે. ઉદાહરણ તરીકે, IPM અભિગમ અપનાવનારા ચોખાના ખેડૂતોએ ઉપજમાં 40% સુધીનો વધારો જોયો છે. પરંતુ IPM માત્ર અમુક હદ સુધી જ કામ કરી શકે છે. આજના પડકારજનક કૃષિ પરિદૃશ્યમાં, જંતુના જોખમોનો સામનો કરવા માટે ટેકનોલોજી મહત્વપૂર્ણ છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિ અને ડ્રોન ખેડૂતોને મોટા પાક વિસ્તારમાં ફેલાતા પહેલા જંતુ અને રોગોના પ્રકોપને શોધવામાં મદદ કરે છે.ઉદાહરણ તરીકે, ડ્રોન ખેતરોમાં ફરે છે અને ખેડૂતોની આંખો તરીકે કાર્ય કરે છે, ખેતીવાળા વિસ્તારને ઝડપથી સ્કેન કરે છે અને કોઈપણ જંતુના હુમલા અથવા રોગના પ્રકોપને સચોટ રીતે શોધી કાઢે છે.બીજી બાજુ, પાકમાં જંતુના ઉપદ્રવ માટે મેન્યુઅલ નિરીક્ષણ સમય અને શ્રમ બંને લે છે, અને જ્યારે ખૂબ મોડું થઈ જાય છે ત્યારે જંતુઓની હાજરી ઘણીવાર શોધી કાઢવામાં આવે છે.ડ્રોનનો ઉપયોગ જંતુનાશકોના છંટકાવ માટે પણ થઈ શકે છે, જે માનવ સંપર્ક ઘટાડીને પ્રક્રિયાને સુરક્ષિત બનાવે છે.ચોક્કસપણે, સરકારે કપાસના વાવેતર ક્ષેત્રમાં વ્યવસ્થિત પરિવર્તનની જરૂરિયાતને ઓળખી છે અને રાષ્ટ્રીય કપાસ ઉત્પાદકતા મિશન (NCPM) શરૂ કર્યું છે. NCPM એ પાંચ વર્ષનું મિશન છે જેનો ઉદ્દેશ્ય કપાસના ઉત્પાદનમાં ઘટાડાને રોકવાનો છે અને તે ખેતી સ્તરથી લઈને મિલિંગ કામગીરી અને નિકાસ સુધી, સમગ્ર કપાસ ઇકોસિસ્ટમ માટે એક સ્પ્રિંગબોર્ડ તરીકે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે.ખેતી સ્તર પર, તેનો ઉદ્દેશ્ય ખેડૂતોને કપાસની ખેતી અને પાક સંરક્ષણ માટે આધુનિક, ટેકનોલોજીકલ રીતે અદ્યતન, આબોહવા-મૈત્રીપૂર્ણ અભિગમ અપનાવવા માટે તકનીકી સહાય પૂરી પાડીને સશક્ત બનાવવાનો છે. વધુમાં, તેનો ઉદ્દેશ્ય કાપડ ક્ષેત્ર અને આખરે નિકાસને વેગ આપવાનો છે.NCPM ભારતના "ખેતરથી ફાઇબર, ફાઇબરથી ફેક્ટરી, ફેક્ટરીથી ફેશન અને ફેશનથી વિદેશી" ના 5F વિઝન સાથે સુસંગત છે.સફળ થવા માટે, તેને ખાનગી ક્ષેત્રના સમર્થનની જરૂર છે. NCPM માં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી કપાસ ક્ષેત્રમાં ક્રાંતિ લાવી શકે છે. તે NCPM ને તે મહત્વપૂર્ણ ગતિ પ્રદાન કરી શકે છે જે તેને નીતિથી વાસ્તવિકતા તરફ લઈ જઈ શકે છે.સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ભારતને કપાસના પુનરુત્થાનની જરૂર છે. જંતુ વ્યવસ્થાપન માટે એક સુવિચારિત અભિગમ, આજના પડકારો સામે સ્થિતિસ્થાપક, મહત્વાકાંક્ષી NCPM માં ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી સાથે, આને વાસ્તવિકતા બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે.વધુ વાંચો :- કપાસના ભાવ ઘટવાથી આંધ્રપ્રદેશના ખેડૂતો મુશ્કેલીમાં મુકાયા છે.
